Anlam Aramak İnsanı İyileştirir mi, Tüketir mi?

İnsan anlam arayan bir varlık.

Yaşadıklarını bir yere bağlamak, hissettiklerine bir karşılık bulmak ister. Çünkü anlam, çoğu zaman dağınık görünen hayatı bir arada tutar. Acıyı taşınabilir, belirsizliği katlanılabilir kılar. Ne yaptığımızı, neden yaptığımızı bildiğimizi hissettiğimizde, dünya daha düzenli ve daha yaşanabilir görünür.

Bu yüzden insan yalnızca mutlu olmak istemez; yaşadıklarının bir yere oturmasını da ister. Bir kaybın, bir kırılmanın, bir ilişkinin, bir başarısızlığın ya da uzun süren bir bekleyişin içinde kendisine şunu sorar: “Bunun bende bıraktığı şey ne?” Bazen bu soru iyileştiricidir. İnsanı kendi hayatına biraz daha yaklaştırır. Dağınık duran parçalar arasında bir bağ kurar. Kişi, yaşadıklarının yalnızca başına gelen olaylardan ibaret olmadığını; bunların kendi iç dünyasında bir yere değdiğini fark eder.

Fakat aynı arayış, fark edilmeden bir yüke de dönüşebilir. Her duygunun bir açıklaması, her deneyimin bir sonucu olmalıymış gibi yaşamaya başlarız. Hayatın kendisi geri çekilir. Yaşamak yerini çözmeye, hissetmek yerini anlamlandırmaya bırakır. Bir noktadan sonra insan, anlam bulamadığı için değil; onu sürekli aramak zorunda hissettiği için yorulur.

Bu yorgunluk çoğu zaman dışarıdan kolayca görünmez. İnsan çalışır, konuşur, ilişkilerini sürdürür, gündelik hayatın içinde yerini alır. Ama zihnin arka tarafında sürekli işleyen bir mekanizma vardır: “Neden böyle oldu?”, “Ben burada neyi kaçırdım?”, “Bunun anlamı ne?”, “Bu bana ne söylüyor?” Sorular ilk başta insanı aydınlatır gibi görünür. Fakat bazen soruların kendisi bir açıklık değil, bir döngü yaratır. Kişi cevaba yaklaşmak yerine aynı düşüncenin etrafında dönmeye başlar.

Anlam arayışının en zor yanı da burada ortaya çıkar. Çünkü insan çoğu zaman bir cevaba değil, bir rahatlamaya ihtiyaç duyar. Oysa her cevap rahatlatmaz. Hatta bazı cevaplar yeni sorular doğurur. Bir şeyi anlamak, onu geride bırakmaya yetmeyebilir. Kimi zaman insan olup biteni bütün ayrıntılarıyla kavrar ama yine de hafiflemez. Çünkü mesele artık bilgi eksikliği değil, taşıma biçimidir.

Albert Camus’nün de işaret ettiği gibi, hayat her zaman açıklanabilir bir bütün değildir. İnsan çoğu zaman düzen, neden ve tutarlılık arar; hayat ise buna her zaman karşılık vermez. Bazen insanı sarsan şey, anlamın yokluğu değil; onunla karşılaşma biçimidir. Çünkü anlamsızlık, yalnızca düşünsel bir mesele değildir. İnsanın düzen ihtiyacına, adalet duygusuna, kendini güvende hissetme arzusuna dokunur. Hayatın bazı anlarda açıklanamaz olması, insanın kendi varlığını da kırılgan hissetmesine neden olabilir.

Yine de hayatın her zaman tamamlanmış bir hikâye gibi ilerlememesi, onu eksik kılmaz. Her şeyin bir nedeni, her kırılmanın açık bir dersi, her duygunun net bir karşılığı olmak zorunda değildir. Bazen bir deneyim sadece yaşanır. Bazen bir duygu yalnızca geçer. Bazen de insan, anlamını bulamadığı bir şeyle birlikte yaşamayı öğrenir.

Bu, vazgeçmek değildir. Aksine, insanın kendi zihnine biraz alan açmasıdır. Her şeyi çözmeye çalışmadan da dikkatli yaşamak mümkündür. Her soruya bir cevap bulmadan da olgunlaşmak mümkündür. Her acıyı büyük bir anlatıya dönüştürmeden de onun içinden geçmek mümkündür.

Belki de insanı hafifleten şey, anlamı bulmak değil; onun yokluğuyla da yaşayabileceğini fark etmektir. Çünkü bazı sorular cevaplandığında değil, üzerimizdeki mutlak cevap arama baskısı azaldığında hafifler. İnsan bazen anlamı ele geçirdiğinde değil, her şeyi anlamak zorunda olmadığını kabul ettiğinde biraz daha kendine döner.